انجمن ایرانی تاریخ اسلام پژوهش نامه تاریخ تشیع 2588-4468 2 2 2026 11 22 A Historical-Civilizational Reading of the Ashura Movement in Morteza Motahari's Thought and Its Role in the Cultural-Social Developments of Contemporary Iran خوانش تاریخی-تمدنی از نهضت عاشورا در اندیشه مرتضی مطهری و نقش آن در تحولات فرهنگی-اجتماعی ایران معاصر 251675 10.22034/jsh.2026.563452.1205 FA عظیمه پاینده نجف آبادی دانشجو دکتری تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران ابوالحسن قیاض انوش نویسنده مسئول،دانشیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. علی اکبر جعفری دانشیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران، Journal Article 2026 01 05 This descriptive-analytical study examines Morteza Motahhari's historical-civilizational reading of Ashura and its impact on contemporary Iran's cultural developments. Unlike previous research—which has either focused on theological-juridical aspects, reduced Ashura to an emotional or revolutionary-political function, or lacked a coherent analytical framework—this article introduces for the first time a combined "historical reading" and "civilizational reading" as a theoretical framework. The central question is how Motahhari, against merely emotional and distorted interpretations, reconstructed Ashura as a rational, reformist, and civilization-building model. Findings reveal that his reading transformed Ashura into a dynamic source of meaning, significantly contributing to cultural mobilization and the formation of the dominant discourse in the decades leading to the Islamic Revolution. This study distinguishes itself in four ways: analytical framework (historical-civilizational integration), historical scope (from the 1960s to present), systematic qualitative methodology, and findings demonstrating Ashura's capacity for civilizational theory-building. Thus, it fills a crucial gap in Motahhari and Ashura studies. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه‌ای و اسنادی،خوانش تاریخی-تمدنی مرتضی مطهری از نهضت عاشورا و تأثیر آن بر تحولات فرهنگی ایران معاصر را بررسی می‌کند.پرسش اصلی آن است که مطهری چگونه با احیای خوانش اصیل و عقلانی عاشورا در برابر تحریفات صرفاً عاطفی،آن را به الگویی برای کنش و تحول فرهنگی بدل ساخت و این الگو چه نقشی در شکل‌دهی به گفتمان‌های مسلط فکری ایفا نمود.یافته‌ها حاکی از آن است که وی با تأکید بر ابعاد آگاهانه،اصلاح‌گرانه و تمدن‌ساز این واقعه،آن را به سرمایه‌ای الهام بخش و گفتمان ساز تبدیل کرد که به‌مثابه چارچوبی نظری در بسیج فرهنگی دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی عمل نمود و در تقویت هویت و بازتعریف مسیر فرهنگی ایران معاصر تأثیری ماندگار نهاد.این مطالعه در پی تبیین بخشی از پیوند میان اندیشه دینی و دگرگونی‌های فرهنگی در تاریخ معاصر ایران است.این مطالعه در پی تبیین بخشی از پیوند میان اندیشه دینی و دگرگونی‌های فرهنگی در تاریخ معاصر ایران است.

انجمن ایرانی تاریخ اسلام پژوهش نامه تاریخ تشیع 2588-4468 2 2 2026 11 22 An Analysis of the Political Factors Behind the Emergence and Expansion of Ghuluw in Shiʿi Movements (1st–4th Centuries AH) بررسی عوامل سیاسی ظهور و گسترش غلو، در جریان های شیعی (قرن های ۱ تا ۴ هـ.ق) 251676 10.22034/jsh.2026.577987.1220 FA صادق امیری دهنوئی دانش آموخته دانشگاه اصفهان 0009-0002-5303-3730 محمدعلی چلونگر هیئت علمی دانشگاه اصفهان 0000-0001-9632-7291 Journal Article 2026 02 25 Throughout Islamic history, ghulat movements have inflicted significant harm upon the Muslim community and, as a destructive intellectual phenomenon, have generated deep divisions among Muslims. With the arrival of Muslim conquerors in Iraq, ghulat movements emerged as early as the first century AH and, in subsequent centuries, expanded rapidly in terms of number, diversity, and the complexity of their ghuluw-oriented components. These movements created serious challenges for the Shiʿi Imams (peace be upon them) as well as for the Umayyad and Abbasid governments. The emergence and expansion of the ghulat represent one of the most complex phenomena in the early centuries of Islamic history. Although numerous factors contributed to the rise and spread of ghulat movements, political factors played a particularly significant role in their development.<br>The aim of this study is to analyze the political factors influencing ghulat movements within the historical context of Shiʿism. Employing a descriptive–analytical method and relying on library-based research, this article seeks to answer the question of what role political factors played in the emergence and expansion of Shiʿi ghulat movements. The findings indicate that Umayyad and Abbasid repressive policies toward Shiʿism, the instrumentalization of the discourse of ghuluw by certain Alid figures, the exploitation of ghuluw-oriented ideas by the Abbasid government—especially during its early period—and the utilization of ghulat groups by some Abbasid court officials during periods of Abbasid political decline all provided favorable conditions for the increased activity and expansion of ghulat movements. در طول تاریخ اسلام جریان های غالی آسیب های بسیاری به امت اسلامی وارد کردند و به عنوان یک آفت فکری مهلک، موجب افتراقات بسیاری در میان مسلمانان شدند. با ورود فاتحان مسلمان به عراق، جریان های غالی از همان قرن اول هجری ظهور کرد و در قرن های بعد از لحاظ تعداد، تنوع و کیفیت مؤلفه های غالیانه، بسیار سریع گسترش پیدا کردند و مشکلاتی اساسی برای ائمه شیعه(ع) و حکومت های اموی و عباسی ایجاد کردند. ظهور و گسترش غالیان از پیچیده ترین پدیده های تاریخ اسلام در سده‌های نخستین بود و باوجود این که عوامل بسیاری در ظهور و گسترش جریان های غالی دخیل بودند اما عوامل سیاسی نیز نقش چشمگیری در جریان های غالی داشته است.<br>هدف از این پژوهش، تحلیل بررسی عوامل سیاسی جریان‌های غالی در بستر تاریخ تشیع است. این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای در صدد پاسخ به این پرسش می باشد که عوامل سیاسی چه نقشی در ظهور و گسترش جریان های غالی شیعه داشته است؟. یافته های پژوهش حاکی از آن است که سیاست‌های سرکوب‌گرانه اموی و عباسی علیه تشیع، بهره برداری برخی علویان از گفتمان غلو، بهره برداری حکومت عباسی به ویژه در دوران نخست خود از اندیشه های غلو و بهره برداری برخی رجال دربار عباسی از غالیان در دوران ضعف حکومت عباسی، زمینه را برای فعالیت بیشتر غالیان فراهم کرد.

انجمن ایرانی تاریخ اسلام پژوهش نامه تاریخ تشیع 2588-4468 2 2 2026 11 22 The Earliest Visual Discourse Reflections of the Events of Ashura in Written Sources نخستین بازتاب‌های گفتمان‌ بصری وقایع عاشورا در منابع مکتوب 251677 10.22034/jsh.2026.579230.1221 FA مصطفی لعل شاطری استادیار، گروه باستان‌شناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایران 0000-0003-0236-8274 Journal Article 2026 04 21 Explaining the transition from text to image in the representation of Ashura-related events requires an understanding of visual discourse: a language that redefines events and concepts through visual signs and aesthetic experience. This study aims to identify the earliest manifestations of the visual discourse surrounding the events of Ashura within written sources and to examine how textual narratives were transformed into pictorial representations. The central research question explores in which sources these visualizations first appeared and what formal and narrative characteristics they exhibited. Findings indicate that the earliest depictions emerged in six illustrated manuscripts belonging to the Baghdad Ottoman school of book decoration. These manuscripts include Hadīqat al-Saʿadā (963 AH, 983 AH, 1009 AH, 1235 AH), Maqtal Āl al-Rasūl (988 AH), and Rawżat al-Shuhadā (1004 AH). Through a descriptive–analytical methodology, qualitative content analysis, and comparative study, it becomes evident that the creation of these miniatures was made possible by anonymous painters working within a sociocultural context marked by degrees of religious tolerance from rulers and support from Sufi circles and local Shiʿite communities. These artworks served not merely as decorative embellishments to the texts but can be regarded as the beginnings of a distinct visual theology of Ashura. Consequently, the manuscripts produced within the Baghdad Ottoman school provided the earliest platform for the emergence of visual discourse on Ashura in the history of Islamic art—a discourse that continued to evolve within later artistic genres. تبیین گذار از متن به تصویر در بازنمایی وقایع عاشورایی، نیازمند درک گفتمان بصری است، یعنی زبانی که رخدادها و مفاهیم را در قالب نشانه‌های دیداری و تجربه‌ای زیباشناختی بازتعریف می‌کند. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر، شناسایی نخستین بازتاب‌های گفتمان بصری وقایع عاشورا در منابع مکتوب و بررسی چگونگی تبدیل روایت‌های متنی به تصاویر است. پرسش اصلی آن است که این تصویرسازی‌ها در کدام منابع پدیدار شدند و دارای چه ویژگی‌های صوری و روایی هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نخستین بازنمایی‌ها در شش نسخۀ خطی متعلق به مکتب کتاب‌آرایی بغداد عثمانی ظهور یافته است. این نسخ عبارتند از: حدیقه‌السعدا (۹۶۳ق، ۹۸۳ق، ۱۰۰۹ق، ۱۲۳۵ق)، مقتل آل‌رسول (۹۸۸ق) و روضه‌الشهدا (۱۰۰۴ق). با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تحلیل محتوای کیفی و مطالعۀ تطبیقی، می‌توان دریافت که خلق این نگاره‌ها در فضایی با درجاتی از تساهل مذهبی از سوی حکمرانان و با حمایت گروه‌های صوفی و شیعیان محلی، توسط نگارگرانی ناشناس میسر شد. این آثار صرفاً کارکردی تزئینی برای متون نداشتند، بلکه می‌توان آن‌ها را سرآغاز شکل‌گیری نوعی «الهیات بصری» عاشورا دانست. بنابراین، نسخ خطی تولیدشده در مکتب بغداد عثمانی، بستری برای ظهور نخستین گفتمان‌های بصری عاشورا در تاریخ هنر اسلامی فراهم آوردند؛ گفتمانی که در گونه‌های هنری متأخر نیز تداوم یافت.

انجمن ایرانی تاریخ اسلام پژوهش نامه تاریخ تشیع 2588-4468 2 2 2026 08 23 The eulogy of Shiite Imams in gnostics` sufis ` historians andpoets writings in the Timurids period مدح و منقبت ائمه شیعه در آثار عرفا، ادبا و مورخان اهل سنت دوره تیموری 251972 10.22034/jsh.2026.447719.1142 FA ولی دین پرست دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تبریز 0009-0002-0326-3917 Journal Article 2024 03 09 In the Tımurid period, Sunni Sufis showed their love for the Shiite Imams. This idea spread to poets and historians.Poets’and Historians described the lives of the Shiite Imams.The result of that disappeared of religious prejudices and rapprochement of shiism with sunnism. An atmosphere played a great role in the rapprochement of Shiism and Sunnism and the elimination of religious prejudices. The study of the praise of Shiite Imams in the works of Sunni mystics, writers, and historians of the Timurid period and its causes and consequences is the subject of this article, which has been examined in a descriptive and analytical manner using historical, mystical,and literary sources.The research wants to know that what factors were influential in the praise and veneration of Shiite Imams by Sunni mystics, writers, and historians during the Timurid period.The results of the study show that the love of Sunni elders for the Shiite Imams and the belief in their guardianship led to the elimination of religious prejudices and the tendency of people to Shiism before the Safavid era. در دوره تیموریان صوفیان سنی محبت خود را نسبت به ائمه شیعه نشان دادند آنان در اشعار و آثار خود اعتقاد به عدالت و ولایت ائمه شیعه و انتساب سر سلسله طریقت ها به امامان شیعه را بیان کردند.شعرا و مورخان به شرح زندگانی امامان شیعه و مدح آنان پرداختند نتیجه آن نزدیکی تشیع و تسنن و از بین رفتن تعصبات مذهبی بود. بررسی مدح و منقبت امامان شیعه در آثار عرفا، ادبا و مورخان سنی دوره تیموری و علل و پیامد آن موضوع بحث این مقاله است به روش توصیفی و تحلیلی موضوع مورد بررسی قرار گرفته است. چه عواملی موجب مدح ائمه شیعه از سوی یزرگان اهل سنت در دوره تیموریان شد؟ سوال این پژوهش است. نتایج بررسی نشان می دهد محبت بزرگان اهل سنت به اهل ائمه شیعه و اعتقاد به ولایت آنان موجب از بین رفتن تعصبات مذهبی و گرایش مردم به تشیع قبل از صفویه گردید.

انجمن ایرانی تاریخ اسلام پژوهش نامه تاریخ تشیع 2588-4468 2 2 2026 08 23 The Pattern of Imam Hasan al-Mujtaba’s Interaction with Oppositional Currents in Kufa and Syria: An Examination of Historical Sources and Political Analys الگوی تعامل امام حسن مجتبی(ع) با جریان‌های معارض در کوفه و شام؛ واکاوی اسناد تاریخی و تحلیل سیاسی 251973 10.22034/jsh.2026.570368.1214 FA محمد معرفت گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0002-7124-1237 Journal Article 2026 01 04 This study aims to examine the pattern of interaction of Imam Hasan al-Mujtaba(AS) with oppositional currents in Kufa and Syria and to analyze it within the framework of political theology and Qurʾanic foundations.The main research question is: How did Imam Hasan(AS) interact with oppositional groups in light of the social, political, and theological conditions of his time, and how did this lead to the decision for peace? This research adopts an interdisciplinary historical–theological analytical approach, and its data are collected from reliable historical, narrational (ḥadīth), and exegetical sources. The method of analysis is a combination of historical content analysis, critical rereading of narrational reports, and political-theological interpretation.The findings indicate that the oppositional currents in Kufa and Syria differed fundamentally in their nature and level of cohesion, and that Imam Hasan(AS), through an accurate assessment of these conditions, adopted context-sensitive strategies for each setting.In Kufa, the emphasis was placed on preserving social and ethical cohesion, whereas in Syria, peace was chosen as a prudent strategy for crisis management and the protection of the overarching interests of religion.Further analysis demonstrates that Imam Hasan’s decision to pursue peace was not a sign of weakness, but rather an expression of theological political rationality, intelligent resistance, and the preservation of the discourse of Imamate.The study concludes that Imam Hasan’s model of interaction represents a synthesis of ethics, expediency, and power within the framework of Islamic political theology, and can serve as a theoretical model for rethinking conflict management in Islamic history and contemporary religious societies. پژوهش حاضر با هدف واکاوی الگوی تعامل امام حسن مجتبی(ع) با جریان‌های معارض در کوفه و شام و تحلیل آن در چارچوب الهیات سیاسی و مبانی قرآنی انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش این است که «چگونه امام حسن(ع) با جریان‌های معارض با توجه به شرایط اجتماعی، سیاسی و الهیاتی تعامل نموده و تصمیم به صلح گرفته است؟» پژوهش از نوع تحلیل تاریخی–الهیاتی میان‌رشته‌ای است و داده‌های آن بر اساس منابع معتبر تاریخی، روایی و تفسیری جمع‌آوری شده است. روش تحلیل، تلفیقی از تحلیل محتوای تاریخی، بازخوانی روایی و تبیین الهیات سیاسی بوده است. یافته‌های پژوهش نشان داد که جریان‌های معارض در کوفه و شام، دارای ماهیت و سطح انسجام متفاوت بوده و امام حسن(ع) با تشخیص شرایط، راهبردهایی متناسب با هر بستر اتخاذ کرده است. در کوفه، تمرکز بر حفظ انسجام اجتماعی و اخلاقی بود، و در شام، صلح به‌عنوان ابزاری هوشمندانه برای مدیریت بحران و حفظ مصلحت کلان دین انتخاب شد. تحلیل داده‌ها همچنین نشان داد که تصمیم امام حسن(ع) بر صلح، نه نشانه ضعف، بلکه مصداق عقلانیت سیاسی الهیاتی، مقاومت هوشمندانه و حفظ گفتمان امامت است. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که الگوی تعامل امام حسن(ع) ترکیبی از اخلاق، مصلحت و قدرت در چارچوب الهیات سیاسی اسلامی است و می‌تواند به‌عنوان مدلی نظری برای بازخوانی مدیریت تعارض در تاریخ اسلام و جوامع دینی معاصر مورد استفاده قرار گیرد.

انجمن ایرانی تاریخ اسلام پژوهش نامه تاریخ تشیع 2588-4468 2 2 2026 08 23 Contextualization of the Manifestation of Cultural Defense in Sheikh Tusi’s Civilizational Endeavor: A Case Study of Facilitating Factors زمینه‌شناسی نمود دفاع فرهنگی در تکاپوی تمدنی شیخ طوسی؛ مطالعه موردی زمینه‌های تسهیل‌گر 251974 10.22034/jsh.2026.564223.1207 FA سید محمد مهدی شریعتی دانشجوی دکتری تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران 0000-0003-4624-6607 امیرمحسن عرفان استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران 0000-0002-8983-2107 Journal Article 2025 12 04 This study adopts a qualitative approach and, using historical-conceptual interpretation and documentary analysis, formulates the contexts for the emergence and continuity of “cultural defense” in the thought and practice of Shaykh al-Tusi. Its main question is which facilitating contexts made possible the emergence and institutionalization of this type of cultural strategy. The study is structured around a three-cluster model, and the findings indicate that: first, Shaykh al-Tusi’s individual capacities, together with his historical self-awareness and sense of timing, enabled purposeful and innovative action; second, the available intellectual capital and scholarly institutions, through educational guidance and the organization of knowledge production, contributed to strengthening the scholarly authority of the Imami school; and third, the cultural-political setting of the period, with a degree of religious tolerance and institution-building policies, made possible formal presence and the expansion of intellectual networks.<br><br>Overall, these factors enabled cultural defense to develop from the level of episodic responses into a strategic and organized form. At the level of research design, this study formulates a three-cluster model of facilitating contexts that can also be used to examine similar experiences in other historical periods. این پژوهش با رویکردی کیفی و با روش تفسیر تاریخی–مفهومی و تحلیل اسنادی، زمینه‌های شکل‌گیری و تداوم «دفاع فرهنگی» را در اندیشه و عمل شیخ طوسی صورت‌بندی می‌کند. پرسش اصلی این است که کدام زمینه‌های تسهیل‌گر، ظهور و نهادینه‌شدن این نوع راهبرد فرهنگی را ممکن ساخته‌اند. چارچوب مطالعه بر مدلی سه‌خوشه‌ای استوار است و نتایج نشان می‌دهد که: نخست، قابلیت‌های فردی شیخ طوسی همراه با خودآگاهی تاریخی و زمان‌شناسی، ظرفیت کنش هدفمند و ابتکاری او را فراهم کرده است؛ دوم، سرمایه دانشی و نهادهای علمیِ در دسترس، از رهگذر هدایت آموزشی و سازمان‌دهی تولید معرفت، به تقویت مرجعیت علمی امامیه یاری رسانده‌اند؛ و سوم، بستر فرهنگی–سیاسی عصر مورد بحث، با درجه‌ای از رواداری مذهبی و سیاست‌های نهادساز، امکان حضور رسمی و گسترش شبکه‌های معرفتی را فراهم آورده است.<br>در مجموع، این عوامل موجب شده‌اند که دفاع فرهنگی از سطح پاسخ‌های مقطعی به سطحی راهبردی و سازمان‌یافته ارتقا یابد. در سطح طراحی، این پژوهش مدلی سه‌خوشه‌ای از زمینه‌های تسهیل‌گر را صورت‌بندی می‌کند که می‌تواند برای مطالعه تجربه‌های مشابه در دیگر مقاطع تاریخی نیز به کار گرفته شود.