https://www.sh-isihistory.ir/ پژوهش نامه تاریخ تشیع fa daily 1 Sun, 23 Aug 2026 00:00:00 +0330 Sun, 23 Aug 2026 00:00:00 +0330 https://www.sh-isihistory.ir/article_251972.html در دوره تیموریان صوفیان سنی محبت خود را نسبت به ائمه شیعه نشان دادند آنان در اشعار و آثار خود اعتقاد به عدالت و ولایت ائمه شیعه و انتساب سر سلسله طریقت ها به امامان شیعه را بیان کردند.شعرا و مورخان به شرح زندگانی امامان شیعه و مدح آنان پرداختند نتیجه آن نزدیکی تشیع و تسنن و از بین رفتن تعصبات مذهبی بود. بررسی مدح و منقبت امامان شیعه در آثار عرفا، ادبا و مورخان سنی دوره تیموری و علل و پیامد آن موضوع بحث این مقاله است به روش توصیفی و تحلیلی موضوع مورد بررسی قرار گرفته است. چه عواملی موجب مدح ائمه شیعه از سوی یزرگان اهل سنت در دوره تیموریان شد؟ سوال این پژوهش است. نتایج بررسی نشان می دهد محبت بزرگان اهل سنت به اهل ائمه شیعه و اعتقاد به ولایت آنان موجب از بین رفتن تعصبات مذهبی و گرایش مردم به تشیع قبل از صفویه گردید. https://www.sh-isihistory.ir/article_251973.html پژوهش حاضر با هدف واکاوی الگوی تعامل امام حسن مجتبی(ع) با جریان‌های معارض در کوفه و شام و تحلیل آن در چارچوب الهیات سیاسی و مبانی قرآنی انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش این است که «چگونه امام حسن(ع) با جریان‌های معارض با توجه به شرایط اجتماعی، سیاسی و الهیاتی تعامل نموده و تصمیم به صلح گرفته است؟» پژوهش از نوع تحلیل تاریخی–الهیاتی میان‌رشته‌ای است و داده‌های آن بر اساس منابع معتبر تاریخی، روایی و تفسیری جمع‌آوری شده است. روش تحلیل، تلفیقی از تحلیل محتوای تاریخی، بازخوانی روایی و تبیین الهیات سیاسی بوده است. یافته‌های پژوهش نشان داد که جریان‌های معارض در کوفه و شام، دارای ماهیت و سطح انسجام متفاوت بوده و امام حسن(ع) با تشخیص شرایط، راهبردهایی متناسب با هر بستر اتخاذ کرده است. در کوفه، تمرکز بر حفظ انسجام اجتماعی و اخلاقی بود، و در شام، صلح به‌عنوان ابزاری هوشمندانه برای مدیریت بحران و حفظ مصلحت کلان دین انتخاب شد. تحلیل داده‌ها همچنین نشان داد که تصمیم امام حسن(ع) بر صلح، نه نشانه ضعف، بلکه مصداق عقلانیت سیاسی الهیاتی، مقاومت هوشمندانه و حفظ گفتمان امامت است. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که الگوی تعامل امام حسن(ع) ترکیبی از اخلاق، مصلحت و قدرت در چارچوب الهیات سیاسی اسلامی است و می‌تواند به‌عنوان مدلی نظری برای بازخوانی مدیریت تعارض در تاریخ اسلام و جوامع دینی معاصر مورد استفاده قرار گیرد. https://www.sh-isihistory.ir/article_251974.html این پژوهش با رویکردی کیفی و با روش تفسیر تاریخی–مفهومی و تحلیل اسنادی، زمینه‌های شکل‌گیری و تداوم «دفاع فرهنگی» را در اندیشه و عمل شیخ طوسی صورت‌بندی می‌کند. پرسش اصلی این است که کدام زمینه‌های تسهیل‌گر، ظهور و نهادینه‌شدن این نوع راهبرد فرهنگی را ممکن ساخته‌اند. چارچوب مطالعه بر مدلی سه‌خوشه‌ای استوار است و نتایج نشان می‌دهد که: نخست، قابلیت‌های فردی شیخ طوسی همراه با خودآگاهی تاریخی و زمان‌شناسی، ظرفیت کنش هدفمند و ابتکاری او را فراهم کرده است؛ دوم، سرمایه دانشی و نهادهای علمیِ در دسترس، از رهگذر هدایت آموزشی و سازمان‌دهی تولید معرفت، به تقویت مرجعیت علمی امامیه یاری رسانده‌اند؛ و سوم، بستر فرهنگی–سیاسی عصر مورد بحث، با درجه‌ای از رواداری مذهبی و سیاست‌های نهادساز، امکان حضور رسمی و گسترش شبکه‌های معرفتی را فراهم آورده است.در مجموع، این عوامل موجب شده‌اند که دفاع فرهنگی از سطح پاسخ‌های مقطعی به سطحی راهبردی و سازمان‌یافته ارتقا یابد. در سطح طراحی، این پژوهش مدلی سه‌خوشه‌ای از زمینه‌های تسهیل‌گر را صورت‌بندی می‌کند که می‌تواند برای مطالعه تجربه‌های مشابه در دیگر مقاطع تاریخی نیز به کار گرفته شود. https://www.sh-isihistory.ir/article_251975.html مقاله پیش‌رو با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی، به بررسی مواضع و الگوهای کنش سیاسی ـ اجتماعی ده تن از فرماندهان شاخص نظامی علی(ع) در جریان رخدادهای منتهی به جنگ صفین و مساله حکمیت می‌پردازد. برای دستیابی به یک ارزیابی منسجم و بر مبنای داده‌های رفتاری و جهت‌گیری عملی این فرماندهان، رفتارهای آنان در سه گونه و الگوی مشخص دسته‌بندی شده است: اصول‌گرایان وفادار؛ مصلحت‌گرایان؛ و منفعت‌طلبان موقعیت‌گرا. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که هر یک از این سه طیف در صورت‌بندی نهایی روند سیاسی ـ نظامی جنگ صفین، نقشی متمایز ایفا کرده‌اند. اصولگرایان عامل تثبیت انسجام رزمی و پیگیری عملیات تا آستانه پیروزی بوده‌اند، مصلحت‌گرایان با ملاحظه پیامدهای اجتماعی و قبیله‌ای، موجب تعدیل آهنگ جنگ و انتقال بخشی از تصمیم‌گیری به سطح مصالح جمعی شدند. منفعت‌‌طلبان موقعیت‌گرا که کنش خود را بر پایه محاسبات قدرت و موقعیت قبیله‌ای تنظیم می‌کردند، بیشترین اثر را در تغییر آهنگ جنگ از مسیر نظامی به سازوکار حکمیت داشتند. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد نتیجه پیکار صفین نه صرفاً محصول مواجهه عراق و شام، بلکه حاصل بر هم‌کنش درونی این سه طیف است که در لحظات حساس جنگ، مسیر آن را از امکان پیروزی میدانی به فرایند حکمیت انتقال داد. تحلیل رفتار کارگزاران و فرماندهان در این واقعه، درک عمیق‌تری از ترکیب اجتماعی، فکری و دینی جامعه‌ی اسلامی سده‌ نخست هجری به دست می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه پیوند میان ایمان دینی، تعصبات قبیله‌ای و مصلحت‌سنجی سیاسی، سرنوشت یک جنگ و یک حکومت را رقم می‌زند. https://www.sh-isihistory.ir/article_251675.html این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه‌ای و اسنادی،خوانش تاریخی-تمدنی مرتضی مطهری از نهضت عاشورا و تأثیر آن بر تحولات فرهنگی ایران معاصر را بررسی می‌کند.پرسش اصلی آن است که مطهری چگونه با احیای خوانش اصیل و عقلانی عاشورا در برابر تحریفات صرفاً عاطفی،آن را به الگویی برای کنش و تحول فرهنگی بدل ساخت و این الگو چه نقشی در شکل‌دهی به گفتمان‌های مسلط فکری ایفا نمود.یافته‌ها حاکی از آن است که وی با تأکید بر ابعاد آگاهانه،اصلاح‌گرانه و تمدن‌ساز این واقعه،آن را به سرمایه‌ای الهام بخش و گفتمان ساز تبدیل کرد که به‌مثابه چارچوبی نظری در بسیج فرهنگی دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی عمل نمود و در تقویت هویت و بازتعریف مسیر فرهنگی ایران معاصر تأثیری ماندگار نهاد.این مطالعه در پی تبیین بخشی از پیوند میان اندیشه دینی و دگرگونی‌های فرهنگی در تاریخ معاصر ایران است.این مطالعه در پی تبیین بخشی از پیوند میان اندیشه دینی و دگرگونی‌های فرهنگی در تاریخ معاصر ایران است. https://www.sh-isihistory.ir/article_251676.html در طول تاریخ اسلام جریان های غالی آسیب های بسیاری به امت اسلامی وارد کردند و به عنوان یک آفت فکری مهلک، موجب افتراقات بسیاری در میان مسلمانان شدند. با ورود فاتحان مسلمان به عراق، جریان های غالی از همان قرن اول هجری ظهور کرد و در قرن های بعد از لحاظ تعداد، تنوع و کیفیت مؤلفه های غالیانه، بسیار سریع گسترش پیدا کردند و مشکلاتی اساسی برای ائمه شیعه(ع) و حکومت های اموی و عباسی ایجاد کردند. ظهور و گسترش غالیان از پیچیده ترین پدیده های تاریخ اسلام در سده‌های نخستین بود و باوجود این که عوامل بسیاری در ظهور و گسترش جریان های غالی دخیل بودند اما عوامل سیاسی نیز نقش چشمگیری در جریان های غالی داشته است.هدف از این پژوهش، تحلیل بررسی عوامل سیاسی جریان‌های غالی در بستر تاریخ تشیع است. این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای در صدد پاسخ به این پرسش می باشد که عوامل سیاسی چه نقشی در ظهور و گسترش جریان های غالی شیعه داشته است؟. یافته های پژوهش حاکی از آن است که سیاست‌های سرکوب‌گرانه اموی و عباسی علیه تشیع، بهره برداری برخی علویان از گفتمان غلو، بهره برداری حکومت عباسی به ویژه در دوران نخست خود از اندیشه های غلو و بهره برداری برخی رجال دربار عباسی از غالیان در دوران ضعف حکومت عباسی، زمینه را برای فعالیت بیشتر غالیان فراهم کرد. https://www.sh-isihistory.ir/article_251677.html تبیین گذار از متن به تصویر در بازنمایی وقایع عاشورایی، نیازمند درک گفتمان بصری است، یعنی زبانی که رخدادها و مفاهیم را در قالب نشانه‌های دیداری و تجربه‌ای زیباشناختی بازتعریف می‌کند. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر، شناسایی نخستین بازتاب‌های گفتمان بصری وقایع عاشورا در منابع مکتوب و بررسی چگونگی تبدیل روایت‌های متنی به تصاویر است. پرسش اصلی آن است که این تصویرسازی‌ها در کدام منابع پدیدار شدند و دارای چه ویژگی‌های صوری و روایی هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نخستین بازنمایی‌ها در شش نسخۀ خطی متعلق به مکتب کتاب‌آرایی بغداد عثمانی ظهور یافته است. این نسخ عبارتند از: حدیقه‌السعدا (۹۶۳ق، ۹۸۳ق، ۱۰۰۹ق، ۱۲۳۵ق)، مقتل آل‌رسول (۹۸۸ق) و روضه‌الشهدا (۱۰۰۴ق). با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تحلیل محتوای کیفی و مطالعۀ تطبیقی، می‌توان دریافت که خلق این نگاره‌ها در فضایی با درجاتی از تساهل مذهبی از سوی حکمرانان و با حمایت گروه‌های صوفی و شیعیان محلی، توسط نگارگرانی ناشناس میسر شد. این آثار صرفاً کارکردی تزئینی برای متون نداشتند، بلکه می‌توان آن‌ها را سرآغاز شکل‌گیری نوعی «الهیات بصری» عاشورا دانست. بنابراین، نسخ خطی تولیدشده در مکتب بغداد عثمانی، بستری برای ظهور نخستین گفتمان‌های بصری عاشورا در تاریخ هنر اسلامی فراهم آوردند؛ گفتمانی که در گونه‌های هنری متأخر نیز تداوم یافت.