Journal of Shiite History

Journal of Shiite History

An Analysis of the Political Factors Behind the Emergence and Expansion of Ghuluw in Shiʿi Movements (1st–4th Centuries AH)

Document Type : Promotional article

Authors
1 Ph.D. in Islamic History, Department of History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Professor of Islamic History, Department of History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
10.22034/jsh.2026.577987.1220
Abstract
Throughout Islamic history, ghulat movements have inflicted significant harm upon the Muslim community and, as a destructive intellectual phenomenon, have generated deep divisions among Muslims. With the arrival of Muslim conquerors in Iraq, ghulat movements emerged as early as the first century AH and, in subsequent centuries, expanded rapidly in terms of number, diversity, and the complexity of their ghuluw-oriented components. These movements created serious challenges for the Shiʿi Imams (peace be upon them) as well as for the Umayyad and Abbasid governments. The emergence and expansion of the ghulat represent one of the most complex phenomena in the early centuries of Islamic history. Although numerous factors contributed to the rise and spread of ghulat movements, political factors played a particularly significant role in their development.
The aim of this study is to analyze the political factors influencing ghulat movements within the historical context of Shiʿism. Employing a descriptive–analytical method and relying on library-based research, this article seeks to answer the question of what role political factors played in the emergence and expansion of Shiʿi ghulat movements. The findings indicate that Umayyad and Abbasid repressive policies toward Shiʿism, the instrumentalization of the discourse of ghuluw by certain Alid figures, the exploitation of ghuluw-oriented ideas by the Abbasid government—especially during its early period—and the utilization of ghulat groups by some Abbasid court officials during periods of Abbasid political decline all provided favorable conditions for the increased activity and expansion of ghulat movements.
Keywords

-آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی. تهران: مروارید، 1383.
-ابن­ابی­الحدید، شرح نهج­البلاغه. تحقیق محمد­ابوالفضل­ابراهیم، بی­جا، دار­الکتب­العربیه، 1378ق.
-ابن­خلدون، ابوزید­عبدالرحمان، العبر تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی، (بی­جا)، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، 1363.
-ابن­درید، ابوبکر محمد­بن­الحسن، (بی تا)جمهرة اللغه. بیروت: دار العلم للملایین، چاپ اول.
-اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین( فرزندان ابو طالب). ترجمه جواد فاضل،(بی جا)، 1339.
-العزیزی، سامی، الجذور التاریخیه و والنفسیه للغلو  والغلاه دراسه تحلیلیه فی الهویه و الجذور لواقع الفرق المغالیه. قم: دلیل ما، 1382.
-الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه «۶۵۶-۹۰۷ق». تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، 1384.
-الهامی، داوود، سیری در تاریخ تشیع، قم، مکتب اسلام، 1375.
-امیری، صادق، پیرمرادیان، مصطفی، چلونگر، محمد­علی، تبیین و تحلیل بوم­شناختی جریان­های  غالی شیعه (عراق، قم، خراسان) تا قرن چهارم ه. ق. اصفهان: دانشکده ادبیات، رساله دکتری تاریخ اسلام، 1400.
-امینی­نجفی، عبدالحسین­احمد، الغدیر فی الکتاب و السنه والادب. بیروت: دارالکتاب العربی،چاپ سوم، 1378ق.
-برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی. قم: طه، چاپ نوزدهم، 1393.
-بلک، آنتونی، تاریخ اندیشه سیاسی اسلام. ترجمه، وقار، محمدحسین، تهران: اطلاعات، چاپ چهارم، 1393.
-جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم، چاپ سوم، 1388.
-__________، حیات فکری- سیاسی امامان شیعه (ع). تهران: نشر علم، چاپ دوم، 1391.
-حاجی­زاده، یداللّه؛ صفری­فروشانی، نعمت الله؛ بارانی، محمد رضا؛ جباری، محمد­رضا، ریشه­ها و علل پیدایش غلو در عصر ائمه (ع). فصلنامه پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، پاییز،1392، شماره12.
-حسنی، هاشم­معروف، جنبش­های شیعی در تاریخ اسلام. ترجمه: محمد صادق عارف، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامى، 1397.
-حموی، شهاب­الدین­ابوعبداللّه­یاقوت­بن­عبداللّه، معجم البلدان. بیروت: دار صادر، ط الثانیة، 1995م.
-دینوری، ابوحنیفه­احمد­بن داود، اخبار الطوال. ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران: نشر نى، چ چهارم، 1371.
-راغب اصفهانی، ابی­القاسم­الحسین­بن­محمد، المفردات فی غریب القرآن (بی جا)، دفتر نشر الکتاب، 1404.
-زراری، احمد­بن­محمد، رسالة أبی غالب الزراری إلی ابن ابنه فی ذکر آل أعین، قم، مرکز البحوث و التحقیقات الإسلامیة. 1369.
-زین، محمدحسین، شیعه در تاریخ. ترجمه: عطایی، محمدرضا، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامى، 1389.
-شهرستانی، محمد­بن­عبدالکریم، الملل والنحل. جلد1 بیروت، دارالمعرفه، 1415ق.
-صدوق، ابن­بابویه­محمد­بن­علی، عیون الاخبار الرضا علیه السلام. ترجمه: مستفید، حمید رضا و غفارى، على اکبر، تهران: نشر صدوق، چاپ اول، 1372.
-____________________، صفات الشیعه. ترجمه: توحیدی، امیر، تهران، زراره، 1380.
-____________________، کمال الدین و تمام النعمه. تهران: دارالکتب السلامیه، 1395.
-صراف، حمید­رضا،جریان­شناسی غلوّ و نقش غالیان در میراث حدیثی شیعه و روش امامان (ع) در مقابله با آنان. پایان­نامه در دانشگاه تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1391.
-صفری­فروشانی، نعمت­اللّه، غالیان کاوشی در جریان­ها و برآیندها تا پایان سده سوم. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی، چاپ سوم، 1391.
-طبرسی، احمد­بن­علی (بی تا)، الاحتجاج. ترجمه: بی نام، تهران: مرتضوی.
-طبری، محمد­بن­جریر، تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، چاپ پنجم، 1375.
-طقوش، محمد­سهیل، دولت امویان. ترجمه: حجت­اللّه جودکی،  با افزوده­هایی از رسول جعفریان، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ ششم، 1391.
-_____________، دولت عباسیان. ترجمه: حجت­اللّه جودکی با افزوده­هایی از رسول جعفریان، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ هفتم، 1391.
-طوسی، محمد­بن­حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، قم: مکتبه المحقق الطباطبایی، چاپ یکم، 1420ق.
-عبدربه آندلسی، ابوعمر­احمد­بن­محمد، العقد الفرید، تصحیح احمد امین و دیگران، قاهره: مطبعه الجنه التألیف والترجمه و النشر، 1357ق.
-عراقی، عثمان­بن­محمد، الفرق المتفرقه بین اهل الزیغ و الزندقه. بی­جا، بی­نا، 1961م.
-علیزاده­بیرجندی، زهرا، بررسی ریشه­های فکری و علل اجتماعی ـ سیاسی ظهور غالیان. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی بیرجند، شماره4 ، تابستان1383.
-عمید، حسن، فرهنگ عمید. تهران، امیرکبیر، چاپ یازدهم،1376.
-غروی نایینی، تاریخ حدیث شیعه (تا قرن پنجم). قم: شیعه­شناسی، 1386.
-غفار، عبدالرسول، شبهه الغلو عند الشیعه. بیروت: دارالحجه البیضاء، ط الاول، 1415ق.
-فرغل، یحیی­هاشم­حسن، عوال و اهداف نشأ علم الکلام فی الاسلام. (بی جا)، مجمع البحوث الاسلامیه، 1392ق.
-فیاض، علی­اکبر، تاریخ اسلام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ بیستم، 1394.
-فیاض، عبداللّه، پیدایش و گسترش تشیع. ترجمه: خاتمی، جواد، سبزوار: ابن یمین، 1382.
-قادری، حاتم، اندیشه­های سیاسی در اسلام و ایران. تهران: سمت، چاپ شانزدهم، 1397.
-کشی، محمد­بن­عمر، إختیار معرفه الرجال. قم: مؤسسه آل بیت (ع) الاحیاء التراث، چاپ اول، 1404ق.
-کلینی، محمد­بن­یعقوب، الکافی. تصحیح و تحقیق: علی­اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الأسلامیه، 1407ق.
-گرامی، سیدهادی، نخستین مناسبات فکری تشیع، بازخوانی مفهوم غلو در اندیشه جریان­های متقدم امامی. تهران: دانشگاه امام صادق، 1391.
-لاپیدوس، آیرام، تاریخ جوامع اسلامی. تهران، ترجمه: بختیاری زاده، علی؛ انتشارات اطلاعات، چاپ سوم، 1394.
-لوئیس، برنارد، بنیادهای کیش اسماعیلیان، ترجمه: سری، ابوالقاسم، تهران: مؤسسه انتشارات ویسمن، 1370.
-محمدجعفری، سیدحسین، تشیع در مسیر تاریخ، تحلیل و بررسی علل پیدایش تشیع و سیر تکوینی آن در اسلام. ترجمه: سیدمحمد­تقی آیت­اللهی، تهران: نشر فرهگ اسلامی، چاپ هجدهم، 1392.                                                                                                        
-مدرسی­طباطبایی، سیدحسین، مکتب در فرایند تکامل، نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین. ترجمه هاشم ایزد­پناه، تهران: انتشارات کویر،چاپ پانزدهم، 1386.
-مرعشی، شهاب­الدین؛ ابن­طباطبا علوی­اصفهانی، ابراهیم­بن­ناصر، مهاجران آل ابوطالب (ترجمه). ترجمه: عطایی، محمدرضا؛ مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامى، 1372.
-مغنیه، محمد جواد، الشیعه و الحاکمون، بیروت: دارالجواد، 1426م.
-ناس، جان­بایر، تاریخ جامع ادیان. ترجمه: حکمت، علی­اصغر؛ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ بیستم، 1390.
-نوبختی، حسن­بن­موسی، فرق­الشیعه، ترجمه: محمد جواد مشکور، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1400.
-هالم، هاینتس، تشیع. مترجم محمدتقی اکبری، قم: نشر ادیان، چاپ دوم، 1389.
-هالم، هاینتس، غنوصیان در اسلام، شیعیان غالی و علویان، مترجم احسان موسوی خلخالی، تهران: حکمت، 1393.
McClelland, J. S. (1996). A Hisotry of Western Political Thought. New York:  Routledge.-