Journal of Shiite History

Journal of Shiite History

The Historical Genealogy of the Battle of Ṣiffīn: The Confrontation of the ʿAlawī Discourse and Tribalism

Document Type : Original Article

Authors
1 Department of History and Civilization of the Islamic Nations,YI.C., , Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Department of History, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Department of Religions and Mysticism, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
10.22034/jsh.2026.545812.1187
Abstract
The Battle of Ṣiffīn is one of the most significant politico-military events in the history of early Islam, and is regarded as a reflection of the deep conflicts over the legitimacy of the caliphate and the transmission of power after the Prophet of Islam (PBUH). Drawing upon library-based sources, historical reports, and a descriptive-analytical method within a genealogical model, this article undertakes a historical re-reading of the event and interprets it as the arena of confrontation between two fundamental discourses: the discourse of tribalism, which reflected the continuity of Jāhilī (pre-Islamic) social structures within the nascent Islamic order, and the ʿAlawī discourse, which, grounded in revelatory teachings and justice-based principles, sought to found a novel model of just caliphate. The findings of the study demonstrate that the Battle of Ṣiffīn was not merely a political struggle over power, but rather a turning point in the history of the evolution of Islamic political thought, in which the rupture from—or the continuity of—pre-Islamic traditions, on the one hand, and the endeavor to realize religious justice, on the other, stood in opposition to one another. Accordingly, as the justice-centered discourse of ʿAlī (ʿa) was challenged and the community distanced itself from monotheistic (tawḥīdī) values, tribal logic was reproduced and consolidated under a religious guise in the Battle of Ṣiffīn.
Keywords

-ابن­اعثم­کوفی، محمد­بن­علی، الفتوح. بیروت: داراالضواء، 1411ق.
- ابن­ابی­الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه. قم: کتابخانه آیةاللّه مرعشی­نجفی،1404ق.
-ابن­جوزی، ابوالفرج، المنتظم فی التاریخ و الامم. بیروت: دارالکتب العلمیه، بی­تا.
-ابن‏خلدون، عبدالرحمن، العبر تاریخ ابن­خلدون. بیروت: دارالفکر، 1408ق.
-ابن­خلکان، احمدبن­محمد، وفیات الاعیان وأنباءأبناءالزمان. تحقیق إحسان عباس، بیروت: دارصادر، 1994م.
-ابن­سعد، محمدبن­سعد، الطبقات الکبری. تحقیق محمد عبدالقادر، بیروت: دارالکتب، 1410ق.
-ابن­طقطقی، محمدبن­علی، تاریخ فخری در آداب ملکداری و دولت­های اسلامی. ترجمه محمد وحیدگلپایگانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1367.
-ابن­عبدالبر، أبوعمر یوسف­بن­عبدالله­بن­محمد­بن­عبدالبر­بن­عاصم­النمری­القرطبی، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب. المحقق علی محمدالبجاوی، بیروت: دارالجیل، 1412ق.
-ابن­قتیبه، عبدااللّه­بن­مسلم، الامامه و السیاسه. تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1410ق.
-ابن­کثیر دمشقی، ابوالفداء­اسماعیل­بن­عمر، البدایه و النهایه. تحقیق محمد­علی معوض و عادل­احمد عبدالموجود، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق.
-ابن‌کلبی، هشام­بن­محمد، جمهرةالنسب. چاپ ناجی حسن، بیروت: 1407.
-ابن­مسکویه، ابوعلی رازی، تجارب الامم. تحقیق بوالقاسم امامی، تهران: سروش، 1379.
-افتخاری، اصغر، رهنمود، سعید، تحلیل عناصر قدرت نظامی در سیره علوی با تأکید بر جنگ صفین. فصلنامه علمی آفاق، شماره 42، 5-35، 1397.
-بلاذری، احمدبن­یحیی، جمل من انساب الاشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دارالفکر، 1417ق.
-بکری، ابوعبید، معجم مااستعجم من اسماءالبلاد والمواضع. تحقیق مصطفی سقا، بیروت: عالم الکتب، بی­تا.
-پاکتچی، احمد، نظام قبیله­ای و خاستگاه خوارج نخستین. پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 52، صص 93-114، 1385.
-تاجیک، محمدرضا، گفتمان، پادگفتمان و سیاست. تهران: مؤسسه تحقیقات و علوم انسانی، 1383.
-الجابری، محمد­عابد، العقل السیاسی العربی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2004م.
-خلیفه­بن­خیاط، ابوعمرو، الطبقات. تحقیق سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
-خلیفه­بن­خیاط، ابوعمرو، تاریخ خلیفه. تحقیق فواز، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق، 1995م.
-الجابری، محمد­­عابد، العقل السیاسی العربی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2004م.
-جعفریان، رسول، تاریخ خلفا از رحلت پیامبر تا زوال امویان (11 تا 132ق). قم: دلیل ما، 1394.
-دریفوس، هبوبرت، را بینو، پل، میشل فوکو فرانسوی ساختار گرایی و هرمنوتیک. ترجمه دکتر حسین بشریه، تهران: نشر نی، 1379.
-ربانی­زاده، سیدمحمد­­رحیم، حقیقت در دام سیاست: نقش شرحبیل بن سمط کندی در شورش مردم شام علیه امام­علی (ع). پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش52، 75-92، 1402ق.
-سمعانی، عبدالکریم، الانساب. تحقیق عبدالرحمن معلمی، حیدرآباد: نشر مجلس دائرة المعارف العثمانیة، 1383.
-شهیدی، سید جعفر، علی از زبان علی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1398.
-طبری، محمد­بن­جریر، تاریخ الامم و الملوک. تحقیق ابوالفضل ابراهیم، بیروت: روائع التراث العربی، 1387ق.
 -فوکو، میشل، اراده به دانستن. ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران: نشر نی، چاپ چهارم، 1386.
-______ ، تئاتر فلسفه. ترجمه نیکو سرخوش. تهران، نشر نی، 1392.
-______ ، دیرینه‌شناسی دانش. ترجمه عبدالکریم رشیدیان، تهران: نشر نی، چاپ سوم، 1392.
-مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد (ص): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین. مترجمان نمایی، احمد، قاسم، جواد؛ مهدوی، محمد­جواد؛ ضابط، حیدررضا، مشهد: آستان قدس رضوی، 1385.
-مسعودی، علی­بن­حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر. بیروت: منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات، 1411ق.
-مطهری، مرتضی، سیری در نهج‌البلاغه. تهران: صدرا، 1382.
-مک دانل، دایان، مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان. ترجمه حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان، 1380.
-منقری، نصربن­مزاحم، پیکار صفین. ترجمه پرویز اتابکی، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1370.
-وان دایک، تئو ای، مطالعاتی در تحلیل گفتمان. ترجمه  گروه مترجمان، تهران: دفتر مطالعات و توسعة رسانه ها، 1387.
-ولهاوزن، یولیوس، تاریخ الدولةالعربیة من ظهوراالسلام الی نهایة الدولة الامویة. ترجمه محمدعبدالهادی أبوریة و حسین مونس، قاهره: انجمن تألیف وترجمه ونشر، 1968م.
-یاراحمدی، لطف­اللّه، گفتمان­شناسی رایج و انتقادی. تهران: انتشارات هرمس، 1383.
-یاراحمد، خامه، پژوهشی در مسیر امام­علی (ع) به صفین و محل جنگ صفین. پژوهش­نامه علوی، شماره1، 41-72، 1390.
-یعقوبی، احمدبن­ابی واضح، تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر، بی­تا.
-Harris, Zellig, Discourse Analysis In Language. Published by: Linguistic Society of America, 1952.