پژوهش نامه تاریخ تشیع

پژوهش نامه تاریخ تشیع

تبارشناسی تاریخی جنگ صفین، ستیز گفتمان علوی و قبیله‌گرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه تاریخ، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه ادیان و عرفان، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jsh.2026.545812.1187
چکیده
جنگ صفین از مهم‌ترین رخدادهای سیاسی-نظامی تاریخ صدر اسلام است که بازتابی از کشمکش‌های عمیق در حوزه مشروعیت خلافت و انتقال قدرت پس از پیامبر اسلام (ص) به ­شمار می‌آید. این مقاله با­تکیه­بر اسناد کتابخانه ای، روایات تاریخی و شیوه توصیفی و تحلیلی با الگوی تبارشناختی، به بازخوانی تاریخی این واقعه پرداخته و آن را عرصه تقابل دو گفتمان بنیادین تفسیر ‌کرد. گفتمان قبیله‌گرایی که استمرار ساختارهای اجتماعی جاهلی را در درون نظم نوپای اسلامی بازتاب می‌داد و گفتمان علوی که مبتنی بر آموزه‌های وحیانی و اصول حق‌مدارانه تلاش داشت الگویی نوین از خلافت عادلانه بنیان نهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که جنگ صفین، تنها نزاعی سیاسی بر سر قدرت نبود، بلکه نقطه عطفی در تاریخ تحولات اندیشه سیاسی اسلام بود که درآن، گسست یا تداوم سنت‌های پیشااسلامی از­یک‌سو، و تلاش برای تحقق عدالت دینی از­سوی ­دیگر، در برابر یکدیگر قرار گرفتند. بر این ­اساس، با چالش­ کشیده ­شدن گفتمان عدالت‌محور امام­ علی (ع) و فاصله­گیری از ارزش‌های توحیدی، منطق قبیله‌ای با پوشش دینی بازتولید و تثبیت در نبرد صفین شد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Historical Genealogy of the Battle of Ṣiffīn: The Confrontation of the ʿAlawī Discourse and Tribalism

نویسندگان English

Hossein Maydani Noushabadi 1
Mehdi Ansari 2
Jamshid Jalali Shijani 3
1 Department of History and Civilization of the Islamic Nations,YI.C., , Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Department of History, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Department of Religions and Mysticism, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The Battle of Ṣiffīn is one of the most significant politico-military events in the history of early Islam, and is regarded as a reflection of the deep conflicts over the legitimacy of the caliphate and the transmission of power after the Prophet of Islam (PBUH). Drawing upon library-based sources, historical reports, and a descriptive-analytical method within a genealogical model, this article undertakes a historical re-reading of the event and interprets it as the arena of confrontation between two fundamental discourses: the discourse of tribalism, which reflected the continuity of Jāhilī (pre-Islamic) social structures within the nascent Islamic order, and the ʿAlawī discourse, which, grounded in revelatory teachings and justice-based principles, sought to found a novel model of just caliphate. The findings of the study demonstrate that the Battle of Ṣiffīn was not merely a political struggle over power, but rather a turning point in the history of the evolution of Islamic political thought, in which the rupture from—or the continuity of—pre-Islamic traditions, on the one hand, and the endeavor to realize religious justice, on the other, stood in opposition to one another. Accordingly, as the justice-centered discourse of ʿAlī (ʿa) was challenged and the community distanced itself from monotheistic (tawḥīdī) values, tribal logic was reproduced and consolidated under a religious guise in the Battle of Ṣiffīn.

کلیدواژه‌ها English

Imam ʿAlī (ʿa)
Genealogy
the Battle of Ṣiffīn
ʿAlawī justice
Tribalism.
-ابن­اعثم­کوفی، محمد­بن­علی، الفتوح. بیروت: داراالضواء، 1411ق.
- ابن­ابی­الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه. قم: کتابخانه آیةاللّه مرعشی­نجفی،1404ق.
-ابن­جوزی، ابوالفرج، المنتظم فی التاریخ و الامم. بیروت: دارالکتب العلمیه، بی­تا.
-ابن‏خلدون، عبدالرحمن، العبر تاریخ ابن­خلدون. بیروت: دارالفکر، 1408ق.
-ابن­خلکان، احمدبن­محمد، وفیات الاعیان وأنباءأبناءالزمان. تحقیق إحسان عباس، بیروت: دارصادر، 1994م.
-ابن­سعد، محمدبن­سعد، الطبقات الکبری. تحقیق محمد عبدالقادر، بیروت: دارالکتب، 1410ق.
-ابن­طقطقی، محمدبن­علی، تاریخ فخری در آداب ملکداری و دولت­های اسلامی. ترجمه محمد وحیدگلپایگانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1367.
-ابن­عبدالبر، أبوعمر یوسف­بن­عبدالله­بن­محمد­بن­عبدالبر­بن­عاصم­النمری­القرطبی، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب. المحقق علی محمدالبجاوی، بیروت: دارالجیل، 1412ق.
-ابن­قتیبه، عبدااللّه­بن­مسلم، الامامه و السیاسه. تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1410ق.
-ابن­کثیر دمشقی، ابوالفداء­اسماعیل­بن­عمر، البدایه و النهایه. تحقیق محمد­علی معوض و عادل­احمد عبدالموجود، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق.
-ابن‌کلبی، هشام­بن­محمد، جمهرةالنسب. چاپ ناجی حسن، بیروت: 1407.
-ابن­مسکویه، ابوعلی رازی، تجارب الامم. تحقیق بوالقاسم امامی، تهران: سروش، 1379.
-افتخاری، اصغر، رهنمود، سعید، تحلیل عناصر قدرت نظامی در سیره علوی با تأکید بر جنگ صفین. فصلنامه علمی آفاق، شماره 42، 5-35، 1397.
-بلاذری، احمدبن­یحیی، جمل من انساب الاشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دارالفکر، 1417ق.
-بکری، ابوعبید، معجم مااستعجم من اسماءالبلاد والمواضع. تحقیق مصطفی سقا، بیروت: عالم الکتب، بی­تا.
-پاکتچی، احمد، نظام قبیله­ای و خاستگاه خوارج نخستین. پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 52، صص 93-114، 1385.
-تاجیک، محمدرضا، گفتمان، پادگفتمان و سیاست. تهران: مؤسسه تحقیقات و علوم انسانی، 1383.
-الجابری، محمد­عابد، العقل السیاسی العربی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2004م.
-خلیفه­بن­خیاط، ابوعمرو، الطبقات. تحقیق سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
-خلیفه­بن­خیاط، ابوعمرو، تاریخ خلیفه. تحقیق فواز، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق، 1995م.
-الجابری، محمد­­عابد، العقل السیاسی العربی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2004م.
-جعفریان، رسول، تاریخ خلفا از رحلت پیامبر تا زوال امویان (11 تا 132ق). قم: دلیل ما، 1394.
-دریفوس، هبوبرت، را بینو، پل، میشل فوکو فرانسوی ساختار گرایی و هرمنوتیک. ترجمه دکتر حسین بشریه، تهران: نشر نی، 1379.
-ربانی­زاده، سیدمحمد­­رحیم، حقیقت در دام سیاست: نقش شرحبیل بن سمط کندی در شورش مردم شام علیه امام­علی (ع). پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش52، 75-92، 1402ق.
-سمعانی، عبدالکریم، الانساب. تحقیق عبدالرحمن معلمی، حیدرآباد: نشر مجلس دائرة المعارف العثمانیة، 1383.
-شهیدی، سید جعفر، علی از زبان علی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1398.
-طبری، محمد­بن­جریر، تاریخ الامم و الملوک. تحقیق ابوالفضل ابراهیم، بیروت: روائع التراث العربی، 1387ق.
 -فوکو، میشل، اراده به دانستن. ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران: نشر نی، چاپ چهارم، 1386.
-______ ، تئاتر فلسفه. ترجمه نیکو سرخوش. تهران، نشر نی، 1392.
-______ ، دیرینه‌شناسی دانش. ترجمه عبدالکریم رشیدیان، تهران: نشر نی، چاپ سوم، 1392.
-مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد (ص): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین. مترجمان نمایی، احمد، قاسم، جواد؛ مهدوی، محمد­جواد؛ ضابط، حیدررضا، مشهد: آستان قدس رضوی، 1385.
-مسعودی، علی­بن­حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر. بیروت: منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات، 1411ق.
-مطهری، مرتضی، سیری در نهج‌البلاغه. تهران: صدرا، 1382.
-مک دانل، دایان، مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان. ترجمه حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان، 1380.
-منقری، نصربن­مزاحم، پیکار صفین. ترجمه پرویز اتابکی، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1370.
-وان دایک، تئو ای، مطالعاتی در تحلیل گفتمان. ترجمه  گروه مترجمان، تهران: دفتر مطالعات و توسعة رسانه ها، 1387.
-ولهاوزن، یولیوس، تاریخ الدولةالعربیة من ظهوراالسلام الی نهایة الدولة الامویة. ترجمه محمدعبدالهادی أبوریة و حسین مونس، قاهره: انجمن تألیف وترجمه ونشر، 1968م.
-یاراحمدی، لطف­اللّه، گفتمان­شناسی رایج و انتقادی. تهران: انتشارات هرمس، 1383.
-یاراحمد، خامه، پژوهشی در مسیر امام­علی (ع) به صفین و محل جنگ صفین. پژوهش­نامه علوی، شماره1، 41-72، 1390.
-یعقوبی، احمدبن­ابی واضح، تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر، بی­تا.
-Harris, Zellig, Discourse Analysis In Language. Published by: Linguistic Society of America, 1952.