پژوهش نامه تاریخ تشیع

پژوهش نامه تاریخ تشیع

بازنگری در تاریخ قرمطیان نخستین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار تاریخ اسلام، دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی (ره)، قزوین، ایران.
10.22034/jsh.2026.540134.1184
چکیده
برخی از مهمترین مسائل پیرامون تاریخ قرمطیان پیشافاطمی که ناشی از فقدان گزارش‌های دقیق و موثق در این زمینه است؛ تاریخ پیدایش آنان، شخصیّت‌های مرتبط با این فرقه اسماعیلی و زمینه‌های جدایی قرمطی- فاطمی است. غالب تلاش‌های محققان در بازسازی تاریخ قرمطیان نخستین به ­دلیل ابتناء بر منابع غیراسماعیلی و عدم دسترسی یا عدم مراجعه به منابع نویافته اسماعیلی، تا حدود زیادی پراکنده و گاه متناقض است. هدف از نگارش مقاله این است که مسائل فوق‌الذکر در باب تاریخ قرمطیان نخستین، بر­اساس ترکیبی از منابع اسماعیلی و غیراسماعیلی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که قرآئت موجود از تاریخ پیدایش، سلسله ­نسب و علل جدایی میان قرمطیان نخستین و فاطمیان تا حدود زیادی نادرست و قابل ­مناقشه است. شیوه پژوهش در این مقاله، تحلیل محتوا با رویکرد کیفی و گردآوری داده‌ها به ­شیوه کتابخانه‌ای صورت گرفته ­است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Re-examination of the History of the Early Qarmatians

نویسنده English

Ali Babaei Siab
Assistant Professor of Islamic History, Department of History, Faculty of Letters and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.
چکیده English

One of the most significant historiographical ambiguities surrounding the history of the pre-Fāṭimid Ismāʿīlīs—stemming from a scarcity of precise and authentic accounts—concerns the emergence of the Qarmaṭīs, the key figures associated with this Ismāʿīlī movement, and the catalysts behind the Qarmaṭī–Fāṭimid schism. Due to an over-reliance on non-Ismāʿīlī sources and limited engagement with recently discovered Ismāʿīlī manuscripts, previous scholarly attempts to reconstruct the history of the early Qarmaṭīs have remained largely fragmented and, at times, contradictory. This article aims to critically examine these issues by employing a synthetic approach that integrates both Ismāʿīlī and non-Ismāʿīlī sources. The findings of this research indicate that prevailing narratives regarding the origins, lineage, and causes of the separation between the early Qarmaṭīs and the Fāṭimids are, to a considerable extent, inaccurate and contentious. The methodology adopted in this study is qualitative content analysis, with data gathered through comprehensive library and archival research.

کلیدواژه‌ها English

Qarmaṭīs, Fāṭimids, Qarmaṭī&‌‌ndash
Fāṭimid Schism, Qarmaṭī Lineage
-ابن­آیبک دواداری، أبی‌بکر­عبدالله‌بن­آیبک، کنز الدرر و جامع الغرر: الجزء السادس: الدرّه المضیه فی أخبار الدوله الفاطمیه. تحقیق هانس روبرت رویمر، الطبعه الثانیه، القاهره، مکتبه المؤید، 1422ق.
-ابن­اثیر، علی­بن­محمد، الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر، 1385ق.
-ابن­خلدون، عبدالرحمن­بن­محمد، العبر. ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363.
-ابن­عدیم، عمر­بن­احمد، بغیه الطلب فی تاریخ حلب. تحقیق سهیل زکار، بیروت: دار­الفکر، بی­تا.
-ابن­عنبه،جمال­الدین­احمد­بن­علی، عمده الطالب فی أنساب آل ابی‌طالب. تصحیح محمدحسن آل‌الطالقانی، نجف: المطبعه الحیدریه، 1961م.
-ابن­منصور­الیمن، أبوالقاسم­جعفر، الکشف. تصحیح رودولف اشتروتمان، بمبئی، بی‌نا، 1952م.
-ابن­ندیم، ابوالفرج­محمد­بن­اسحاق، الفهرست. ترجمه محمدرضا تجدد، چاپ دوم، تهران: بانک بازرگانی ایران، 1346.
-استرن، ساموئل، قرمطیان و اسماعیلیان، نهضت قرمطیان (مجموعه مقالات). ترجمه و تدوین یعقوب آژند، بی‌جا، میراث ملل، 1368.
-بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق. تصحیح محمد زاهد الکوثری، قونیه: مکتب نشر الثقافه الإسلامیه، 1367ق.
-تامر، عارف، اسماعیلیه و قرمطیان در تاریخ. ترجمه حمیرا زمردی، بی‌جا، جامی، 1377.
-_______ ، تاریخ الإسماعیلیه. لندن: ریاض الریس للکتب و النشر، 1991م.
-جوینی، علاء­الدین­عطاملک­بن­محمد، تاریخ جهانگشا. به اهتمام محمد­بن­عبدالوهاب قزوینی، لیدن، بریل، 1912-1937م.
-خامه‌یار، احمد، محمد­بن­اسماعیل­بن­امام جعفر صادق علیه­السلام. تهران: نشر مشعر، 1395.
-دخویه، میخائیل­یان، قرمطیان، نهضت قرمطیان (مجموعه مقالات). ترجمه و تدوین یعقوب آژند، بی‌جا، میراث ملل، 1368.
-__________ ، قرمطیان بحرین و فاطمیان، ترجمه محمدباقر امیرخانی، تهران: سروش، 1371.
-دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه. ترجمه فریدون بدره‌ای، چاپ دوم، تهران: نشر فرزان روز، 1376.
-دیلمی، محمّد­بن­حسن، بیان مذهب الباطنیّه و بطلانه. ویرایش ر. اشتروتمان، استانبول: بی‌نا، 1939م.
-ذهبی، محمد­بن­احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. تحقیق عمر تدمری، بیروت: دار­الکتاب العربی، 1409ق.
-زاهد­علی، تاریخ فاطمیین مصر. چاپ دوم، کراچی، بی‌نا، 1963م.
-الشهرستانی، أبوالفتح­محمد­بن­عبدالکریم، الملل و النحل. تحقیق عبدالعزیز محمّد الوکیل، قاهره: مؤسسه الحلبی و شرکاء للنشر و التوزیع، 1968م.
-­ادریس، عمادالدین، تاریخ الخلفاء الفاطمیین بالغرب القسم الخاص من کتاب عیون الأخبار. تصحیح محمد یعلاوی، بیروت: دار­المغرب الإسلامی، 2006م.
- __________ ، عیون الأخبار و فنون الآثار. تحقیق مصطفی غالب، بیروت: دار الأندلس، 1973-1978م.
- نعمان، قاضی، افتتاح الدعوه. تحقیق وداد قاضی، بیروت، دار الثقافه، 1970م.
-قمی، سعد­بن­عبدالله، المقالات و الفرق. تصحیح محمدجواد مشکور، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1963م.
-گردیزی، ابوسعید­عبدالحی­بن­ضحاک­بن­محمود، زین الأخبار. ویرایش ع. حبیبی، تهران: بی‌نا، 1347.
-مادلونگ، ویلفرد، قرمطی، نهضت قرمطیان (مجموعه مقالات). ترجمه و تدوین یعقوب آژند، بی‌جا، میراث ملل، 1368.
­­­­­-__________ ، فرقه‌های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، 1377.
-ماسینیون، لویی، قرمطیان، نهضت قرمطیان (مجموعه مقالات). ترجمه و تدوین یعقوب آژند، بی‌جا، میراث ملل، 1368.
-مقریزی، احمدبن­علی، المقفی الکبیر. تحقیق محمد یعلاوی، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1427ق.
-مقریزی، تقی‌الدین­احمد­بن­علی، اتعاظ الحنفا باخبار الأئمه الفاطمیین الخلفا. تحقیق الدکتور جمال‌الدین الشیّال، الجزء الأول، الطبعه الثانیه، القاهره، لجنه احیاء التراث الإسلامی، 1416ق.
-ممتحن، حسینعلی، نهضت قرمطیان (مجموعه مقالات). تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1371.
-میرخواند، محمّد­بن­خاوندشاه، روضه الصفا، تهران: بی‌نا، 1338.
-ناصرخسرو، ابومعین­ناصر­بن­خسرو بن­حارث­قبادیانی­بلخی، خوان الاخوان. با مقدمه و حواشی ع. قویم، تهران: انتشارات کتابخانه بارانی، 1338.
-ناصری­طاهری، عبدالله، فاطمیان در مصر. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379.
-نظام­ الملک، ابوعلی ­الحسن­ بن­ علی، سیر­الملوک، تصحیح هـ. دارک. چاپ دوم، تهران: بی‌نا، 1347.
-نوبختی، حسن­بن­موسی، فرق­الشیعه. به کوشش هلموت ریتر، استانبول: الجمعیه الشرقیه الألمانیه، 1931م.
-نیشابوری، احمد­بن ­ابراهیم، استتار الامام و تفرق الدعاه فی الجزائر لطلبه. تصحیح و ترجمه و تحقیق علی بابائی­سیاب، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1402.
-__________ ، استتار الامام و تفرق الدعاه فی الجزائر لطلبه. کلیه الآداب، قاهره: 1936م.
-الیمانی، محمد­بن­محمد، سیره الحاجب جعفر بن علی، کلیه الآداب. قاهره: 1936م.