پژوهش نامه تاریخ تشیع

پژوهش نامه تاریخ تشیع

راهبرد امام علی (ع) در احقاق حق خود و حفظ اتحاد جامعه اسلامی در دوره خلفای سه گانه

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 دانشیار مدرسی الهیات و معارف اسلامی گرایش قرآن و متون اسلامی، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز ، تبریز، ایران.
2 دانشیار فقه و اصول، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز ، تبریز، ایران.
10.22034/jsh.2026.513906.1164
چکیده
امام ­علی (ع) بعد از نادیده­ گرفتن حق مسلمش در مسئله خلافت، دو رسالت خطیر احقاق حق خود و مسلمانان و حفظ اتحاد جامعه اسلامی را توأمان بر عهده­ داشت. پرسش این پژوهش، این است که آن حضرت از چه راهبردی در عمل به این دو رسالت به ­ظاهر متناقض بهره ­­برد که این پژوهش به ­دنبال تحلیل این راهبرد است. فرضیه پژوهش، به­ کارگیری سه راهبرد متفاوت مبارزه ایجابی، مبارزه سلبی و تعامل و همکاری با خلفا در موارد نیاز، توسط آن ­حضرت است؛ تا در کنار اقدام عملی لازم برای احقاق حق خود، اتحاد جامعه نوپای اسلامی را نیز حفظ­ نماید. مطابق نتایج تحقیق، آن­ حضرت در راهبرد مبارزه ایجابی، اقدامات لازم را برای اثبات حقانیت خود، مانند استمداد از مردم مدینه جهت احقاق حق خود، خودداری از بیعت داوطلبانه، انتقاد از خلفا، حمایت از منتقدان و نادیده ­گرفتن دستورات خلفا و بیان برتری­ های خود، برای خلافت به­ جای آورد. در راهبرد مبارزه سلبی، ضمن پرهیز از اقدام قهرآمیز، روش صبر و سکوت را در پیش­ گرفت که همانند جهاد آن­ حضرت، نقش حیاتی در حفظ و استمرار اسلام داشت. در راهبرد تعامل با خلفا در موارد نیاز، همکاری­ های لازم را با خلفا از قبیل ارائه مشاوره­ های سیاسی- نظامی، پذیرش جانشنی خلیفه در مدینه در جنگ ­ها و یاری خلیفه در شرایط بحرانی در­راستای حفظ وحدت و انسجام اسلامی انجام­ داد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Imam ʿAlī’s Strategy for Vindicating His Right and Preserving the Unity of Islamic Society during the Period of the Three Caliphs

نویسندگان English

Samad Behrouz 1
Seyed Hossein Alyanasab 2
1 Associate Professor of Islamic Theology and Studies, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor of Jurisprudence and Principles of Islamic Jurisprudence, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

After his undeniable right to the caliphate had been disregarded, Imam ʿAlī (AS) simultaneously assumed two grave responsibilities: vindicating his own right and the rights of Muslims, and preserving the unity of Islamic society. This study asks what strategy Imam ʿAlī employed in practice to fulfil these two seemingly contradictory responsibilities and seeks to analyze that strategy. The research hypothesis is that he employed three distinct strategies: positive struggle, negative struggle, and interaction and cooperation with the caliphs when necessary, in order to take the practical measures required to vindicate his right while also preserving the unity of the nascent Islamic society.The findings indicate that, within the strategy of positive struggle, Imam ʿAlī took the necessary measures to establish his legitimacy, including seeking the support of the people of Medina in vindicating his right, refraining from giving allegiance voluntarily, criticizing the caliphs, supporting their critics, disregarding the caliphs’ commands, and articulating his own merits and qualifications for the caliphate. Within the strategy of negative struggle, while avoiding violent action, he adopted a method of patience and silence (ṣabr wa sukūt), which, like his jihād, played a vital role in preserving and perpetuating Islam. Furthermore, within the strategy of interaction with the caliphs when necessary, he provided the required cooperation, including offering political and military advice, serving as the caliph’s deputy in Medina during military campaigns, and assisting the caliph in times of crisis, all in the interests of preserving Islamic unity and cohesion.

کلیدواژه‌ها English

Imam ʿAlī (peace be upon him)
Three Caliphs
Unity of Islamic Society
Patience and Silence
Affirmative Struggle
Negative Struggle
Interaction with the Caliphs
-ابن­ابی­الحدید، عبدالحمید، شرح نهج­البلاغه ابن­ابی­الحدید. تصحیح و تحقیق: محمد­ابوالفضل ابراهیم،  قم: کتابخانه آیة­الله مرعشی­نجفی، 1404ق، ج1، 2، 6، 11، 12، 15.
-ابن­اثیر، علی­بن­محمد، الکامل فی­التاریخ. ج 2، بیروت: دار صادر- دار بیروت، 1385ق.
-ابن­اعثم­کوفی، احمد، الفتوح. ج 2، تحقیق و تصحیح: علی شیری، بیروت: دارالاضواء، 1411ق.
-ابن­حجر­عسقلانی، احمد­بن­علی، الاصابة فی تمییز الصحابة. تحقیق: عادل­احمد­عبدالموجود و علی­محمد­معوض، ج 4، بیروت: دار­الکتب العلمیة، 1415ق.
-ابن­خلدون، عبدالرحمن­بن­محمد، تاریخ ابن­خلدون. تحقیق: خلیل شهادة، ج 2، چاپ دوم، بیروت: دارالفکر، 1408ق.
-ابن­حیون، نعمان­بن­محمد­مغربی، دعائم­الاسلام. تحقیق و تصحیح: آصف فیض، ، ج 1، قم: مؤسسه آل­البیت، 1385ق.
-ابن­طاووس، علی­بن­موسی، کشف المحجة لثمرة المهجة. تحقیق و تصحیح: محمد حسون، قم: بوستان کتاب، 1375ق.
-ابن­قتیبة، عبدالله­بن­مسلم، الامامة و السیاسة. تحقیق: علی شیری، ج 4، چ 4، بیروت: دار­الاضواء، 1410ق، ج 1.
ابن­کثیر­دمشقی، اسماعیل­بن­عمر، البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر، ج 6، 1407ق.
-باباخان، مرضیه و صائغی، راحله، اقدامات حضرت علی(ع) در ایجاد وحدت جامعه مسلمین. تاریخ­نامه اسلام، شماره 1، بهار و تابستان 1398.
-بلاذری، احمد­بن­یحیی، انساب­الاشراف. تحقیق: محمد­حمیدالله، ج 1، مصر: دارالمعارف، 1959م.
-______________، انساب­الاشراف. تحقیق: احسان­عباس، ج 5، بیروت: جمعیة­المستشرقین الالمانیة، 1400ق.
-______________، فتوح­­البلدان. بیروت: دار و مکتبة الهلالی، 1988م.
-پوررستمی، حامد، آرمان اتحاد مسلمانان و آسیب­شناسی آن از منظر نهج­البلاغه. کوثر معارف، شماره 4، زمستان 1386.
-تمیمی­آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم. تحقیق و تصحیح: سید­مهدی رجایی، قم: دار­الکتاب ­الاسلامی، 1410ق.
-ثقفی، ابراهیم، الغارات. تحقیق و تصحیح: عبد­الزهراء حسینی، ج 2، قم: دار­الکتاب الاسلامی، 1410ق.
-جزایری، نعمت­الله­بن­عبدالله، ریاض­الابرار فی مناقب الائمة الاطهار، ج 2، بیروت: مؤسسه التاریخ­العربی، 1427ق.
-جوهری­بصری، احمد­بن­عبدالعزیز، السقیفة و فدک. تحقیق و تصحیح: محمدهادی امینی، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة، بی­تا.
-حکاک، محمد، جعفری، میثم و یشلقی، مهدیه، واکاوی استراتژی سکوت براساس آموزه‌های نهج­البلاغه. پژوهش­نامه علوی، سال یازدهم، شماره 2، پاییز و زمستان 1399.
-دانش، اسماعیل، تعامل امام­علی (ع) با خلفا در جهت وحدت اسلامی. اندیشه تقریب، شماره 4، پاییز 1384.
-ذهبی، محمد­بن­احمد، تاریخ­الاسلام. تحقیق: عمر­عبدالسلام تدمری، ج 2، چاپ دوم، بیروت: دارالکتاب العربی، 1413ق.
-رشاد، علی­اکبر، دانشنامه امام علی (ع)، ج 6، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1382.
-زرکلی، خیرالدین­بن­محمود، الاعلام. ج 3، بیروت: چاپ هشتم، دار­العلم للملایین، 1989م..
-سبحانی، جعفر، فروغ ولایت. چاپ ششم، قم: مؤسسه امام­صادق (ع)، 1380.
-سیدرضی، محمد­بن­حسین، نهج­البلاغه. تحقیق و تصحیح: صبحی صالح، قم: مؤسسه دارالهجرة، 1414ق.
-شوشتری، نورالله، الصوارم المهرقة فی نقد الصواعق المحرقة. تحقیق و تصحیح: جلال­الدین حسینی، تهران، مطبعة النهضة، 1367ق.
-طبرسی، احمد­بن­علی، الاحتجاج علی اهل اللجاج. تحقیق: محمدباقر خرسان، مشهد: نشر مرتضی، 1403ق.
-عسکری، مرتضی، نقش عایشه در تاریخ اسلام، قم: مؤسسه علمی فرهنگی علامه عسکری، 1390.
-فلاح­زاده، محمدهادی و علی­اکبری، راضیه، شیوه مدیریت حضرت علی (ع) در جامعه اسلامی عصر خلفا. پژوهشنامه مذاهب اسلامی، شماره 6، پاییز و زمستان 1395.
-کلینی، محمد­بن­یعقوب، الکافی. تحقیق و تصحیح: علی­اکبر غفاری و محمد آخوندی، ج 8، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1407ق.
-لیثی، علی­بن­محمد، عیون الحکم و المواعظ. قم: دار­الحدیث، 1376.
-مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار. تحقیق: جمعی از محققان، ج 28، بیروت، دار احیاء­التراث العربی، 1403ق.
-مستوفی­هروی، محمد­بن­احمد، ترجمه فارسی الفتوح ابن اعثم کوفی. تحقیق: غلامرضا طباطبایی­مجد، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1372.
-مسعودی، علی­بن­الحسین، مروج ­الذهب و معادن­­الجواهر. ج 2، چاپ دوم، تحقیق: اسعد داغر، قم: دارالهجرة، 1409ق.
-مشایخی­پور، محمد­علی، جایگاه مصلحت در سیره و سخن امام علی (ع). انسان­پژوهی دینی، شماره 21 و 22، پاییز و زمستان 1388.
-مطهری، مرتضی، مجموعه آثار مطهری. تهران: ج 16، چاپ سوم، صدرا، 1379.
-مفید، محمد­بن­محمد، الارشاد فی معرفة حجج­الله علی العباد. تحقیق و تصحیح: مؤسسه آل­البیت (ع)، قم: کنگره شیخ مفید،1413ق الف.
-______________، الامالی، تحقیق و تصحیح: حسین استاد ولی و علی­اکبر غفاری، قم: کنگره شیخ مفید،1413ق ب.
-______________، الجمل  و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة. تحقیق و تصحیح: علی میرشریفی، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق ج.
-______________، الفصول المختارة. تحقیق و تصحیح: علی میرشریفی، قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق د.
-مقدسی، مطهر­بن­طاهر، البدء و التاریخ. ج 5، بورسعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی­تا.
-منطقی، محسن، حمزه­خانی، حسین، علل و آثار سکوت سازمانی از دیدگاه اسلام. اسلام و پژوهش­های مدیریتی، شماره 9، پاییز و زمستان 93.
-میبدی، حسین­بن­معین­الدین، دیوان امیرالمؤمنین (ع). ترجمه، تحقیق و تصحیح: مصطفی زمانی، قم: دار نداء­­الاسلام للنشر، 1411ق.
-واقدی، محمد­بن­عمر، الرده. تحقیق: یحیی الجبوری، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1410ق.
-هلالی، سلیم­بن­قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی. تحقیق و تصحیح: محمد انصاری زنجانی خوئینی، قم، الهادی، 1405ق.
-یعقوبی، احمد­بن­اسحاق، تاریخ الیعقوبی. ج 2، بیروت، دار صادر، بی­تا.