پژوهش نامه تاریخ تشیع

پژوهش نامه تاریخ تشیع

طبیعت و امر الهی در روایات شیعی: خوانشی نظری– تفسیری از احادیث الکافی در افق فلسفه ادغام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مطالعات تاریخی و محیطی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت) تهران، ایران.
10.22034/jsh.2026.532256.1176
چکیده
فلسفه ادغام، تمامی موجودات اعم از انسان، حیوان، گیاه و دیگر پدیده‌های عالم را اجزایی درهم‌تنیده از یک نظم کیهانی واحد می‌داند که از اصل یگانه حیات پیروی می‌کنند و در پیوندی هستی‌شناختی با یکدیگر و با امر الهی معنا می‌یابند. بر­ این ­اساس، مقاله حاضر با اتخاذ رویکرد نظری–تفسیری و با­تکیه­ بر چارچوب مفهومی فلسفه ادغام، به بازخوانی احادیث کتاب شریف ­الکافی (اصول، فروع و روضه) می‌پردازد. هدف پژوهش، بررسی امکان شناسایی مؤلفه‌هایی از این فلسفه در بخشی از میراث حدیثی شیعه و تبیین نسبت آن‌ها با ادراک دینی از پدیده‌های طبیعی است. پرسش اصلی مقاله آن است که آیا می‌توان در برخی روایات شیعی، خوانشی از جهان یافت که با عناصر کلیدی فلسفه ادغام، هم­چون پیوستگی مراتب وجود، ارزش ذاتی موجودات و دیالکتیک هستی‌شناختی میان انسان، طبیعت و امر الهی، هم‌خوانی داشته ­باشد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شماری از روایات، طبیعت و پدیده‌های آن را نه صرفا موضوع تصرف انسانی، بلکه به‌مثابه موجوداتی دارای ارزش ذاتی، کنشگران نظم هستی، بازتاب‌دهندگان اسماء و صفات الهی و مشارکت‌کنندگان در سیر تکامل مادی و معنوی انسان معرفی می‌کنند. این خوانش تفسیری، امکان بازاندیشی در نسبت انسان و محیط‌زیست را فراهم­کرده و ظرفیت‌هایی نظری برای صورت‌بندی الهیاتی محیط‌زیستی در سنت حدیثی شیعه آشکار می‌سازد؛ الهیاتی که در آن، انسان جزئی مسئول از کلیت هستی تلقی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Nature and the Universe in the Shīʿī Tradition: A Discussion in Ecological Theology (A Case Study of the Noble Book al-Kāfī)

نویسنده English

Mahdi Rafatipanah Mehrabadi
Assistant Professor, Department of Historical and Environmental Studies, The Organization for Researching and Composing University Textbooks in the Humanities (SAMT), Tehran, Iran.
چکیده English

The Philosophy of Inclusion considers all beings—including human beings, animals, plants, and birds—to be part of the universe. These beings follow a single principle, namely, the principle of life, and move toward a single goal: cosmic order. Using the descriptive–analytical method and examining the ḥadīths in al-Kāfī—Uṣūl, Furūʿ, and Rawḍa—this article seeks to answer the following questions: Is it possible to identify the Philosophy of Inclusion in the Shīʿī tradition? If so, how is the position of each component of nature and its function defined? Subsequently, what insights can be gained to revise the current formulation of the relationship between human beings, the environment, and nature? The findings of the research show that, in the Shīʿī tradition, the human being is not considered superior, possessing moral and ontological superiority over other beings, but rather as a part of existence situated alongside other parts of existence and natural phenomena. In this view, natural phenomena are understood as entities that possess intrinsic value and can play a role in the material and spiritual evolution of human beings. They contribute to maintaining the cosmic order and reflect the Divine Names. They are considered part of the ontological dialectic within the Philosophy of Inclusion. Such a perception presents nature as intelligent and wise.

کلیدواژه‌ها English

Shiite ecological theology
philosophy of integration
Al-Kafi
ontological dialectics
*قرآن کریم.
-اسماعیلی، عباس و دیگران، حفاظت محیط­زیست در اسلام. مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، ویژه­نامه اولین همایش بهداشت در آموزه­های پیامبر اعظم، دوره 6، زمستان 1386، ص 55-60.
-الیاده، میرچا، مقدس و نامقدس. ترجمه نصراله زنگویی، تهران: سروش، 1399.
-________، اسطوره بازگشت جاودانه. ترجمه بهمن سرکاراتی، تهران: طهوری، 1402.
-بیدهندی، محمد و دیگران، نقش آموزه­های دینی در حل بحران­های زیست­محیطی. پژوهش­های علم و دین، دوره 1، شماره 2، پاییز و زمستان 1389، صص 7-21.
-بهار، مهرداد، از اسطوره تا تاریخ. تهران: چشمه، 1390.
-تفضلی، احمد،  مینوی خرد. تهران: توس، 1380.
- تیموفیوا، اکسانا، تاریخ حیوانات. ترجمه قاسم مؤمنی، تهران: دمان، 1400.
-حاجیان، ناصر، محیط­زیست در اسلام. اصفهان: همای رحمت، 1390.
-خدامیان آرانی، علی­اکبر، اهل بیت علیهم­السلام و محیط­زیست. علوم و معارف قرآن و حدیث، شماره 4، پاییز 1394، صص 5-7.
-دادگی، فرنبغ، بندهش. ترجمه مهرداد بهار، تهران: 1390.
-درویش­منش، کژال، بررسی نقوش گیاهی مشترک در آثار منقوش حسنلو، زیویه، قیلاچی، ربط 2 و ارتباط آن­ها با هنر آشور. نشریه هنرهای زیبا، دوره 21، شماره 2، تابستان 1395.
-رفعتی­پناه مهرآبادی، مهدی، نگرش به جهان آفرینش در ایران باستان در پرتو فلسفه ادغام: بحثی در الهیات اکولوژیک. پژوهش­های ایرانشناسی، دوره 15، شماره 1، بهار 1404، ص 19-34.
-رنگرز، فرخ، نگاهی به طبیعت در احادیث الکافی. در مجموعه مقالات کنگره بین­المللی ثقه الاسلام کلینی، ج5، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1387، ص 406-434.
-سنگاری، اسماعیل، صالحی، پریسا، بررسی و تحلیل نمادشناسانه نقش­مایه درخت نخل در هنر جیرفت. پژوهش­نامه تاریخی اجتماعی و اقتصادی، دوره12، شماره 1، بهار و تابستان 1402.
-شاکری، روح­اللّه، گورکانی، حجت، اخلاق محیط­زیستی در عصر ظهور با تأکید بر نقد دیدگاه لین وایت و کانت. انتظار ظهور، شماره 35، تابستان و پاییز 1390، ص 37-60.
-شیعه­علی، علی، اخلاق محیط­زیست با نگاهی به روایت فریقین. مطالعات تقریبی مذاهب، دوره 8، شماره 31، بهار 1392، ص 50-59.
-طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان. ترجمه ناصر مکارم شیرازی و دیگران، 20ج، قم: بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی، 1367.
-عزالدین، ماویل، دقیقی، مژده، اخلاق محیط­زیستی در جامعه اسلامی. جستارهای شهرسازی، شماره 21، تابستان 1386،صص 86-87.
-عمیق، محسن، محیط­زیست در اسلام. اصفهان: جهاد دانشگاهی واحد صنعتی اصفهان، 1392.
-قریشی، سیدعلی­اکبر، قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1386.
-کلینی­رازی، ابوجعفر محمد­بن­یعقوب، اصول کافی. ترجمه و شرح سید­جواد مصطفوی و هاشم رسولی­محلاتی، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، 1410ق.
-________________________، فروع کافی. ترجمه گروه مترجمان، اشراف و ویرایش محمدحسین رحیمیان، قم: انتشارات قدس، 1388.
-________________________، بهشت کافی (ترجمه روضة کافی). ترجمه حمیدرضا آژیر، قم: سرور: 1392.
-مبینی، مهتاب، شافعی، آزاده، نقش گیاهان اساطیری و مقدس در هنر ساسانی: با تأکید بر نقوش برجسته، فلزکاری و گچ­بری. جلوه هنر، شماره 14، پاییز و زمستان 1394.
-مجلسی، محمد­باقر، مرآة العقول. تهران: دار­الکتب الاسلامیه، 1389.
-محقق­داماد، سید­مصطفی،  الهیات محیط­زیست. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1393.
-نصر، سید­حسین، دین و نظام طبیعت. ترجمه محمد­حسن فغفوری، تهران: حکمت، 1389.
-نعیمی، اشکان، قاسمی، حمیدرضا، عدالت بین نسلی در استفاده از محیط­زیست از نگاه آیات و روایات. سراج منیر، شماره 23، تابستان 1395، ص55-77.
-هال، جیمز، فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه رقیه بهزادی، ترهان: فرهنگ معاصر، 1380.
-یشت­ها. تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، تهران: اساطیر، 1377.
-یعقوبی، ابوالقاسم، اسلام و محیط­زیست. حوزه، دوره 18، شماره 105 و 106، مرداد و شهریور و مهر و آبان 1380، ص308-341.
-McFague, S. (2001). Life abundant: Rethinking theology and economy for a planet. In peril. Minneapolis, MN: Fortress Press.