پژوهش نامه تاریخ تشیع

پژوهش نامه تاریخ تشیع

فهم دینی؛ افقی در دریافت اهل شریعت از تجدد سیاسی در عصر مشروطیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران.
10.22034/jsh.2026.552983.1198
چکیده
پیروزی جنبش مشروطه‌خواهی و استقرار حکومت قانون، تعارض‌هایی میان فقیهان که فهم متمایزی از مبانی شرع و حکومت قانون حاصل کرده­بودند، ایجاد کرد. گسست در دو جبههٔ فهم متمایز از مبانی شرع و تجدد سیاسی که با استقرار مشروطیت و تدوین قانون اساسی ژرف‌تر شده­بود، فراخ‌تر از­آن بود که به مصالحه‌ای در این جدال ختم شود. مواضع فقیهان در عصر مشروطیت، به‌منزلهٔ روایت آنان از نظام سنت نبود بلکه بر بیان فهم دینی آنان از نظام سنت دلالت داشت. اجتهاد فقیهان در مبانی شرع به‌منظور استحصال پاسخِ معطوف به مستحدثات، بر پایهٔ توجه به اصول فقهی خاص و کاربست الگوی روشی متمایزی انجام می‌گرفت. این فهم دینی، شالودهٔ تفقه آنان در باب سیاسیات در دوران جدید بود. هدف پژوهش حاضر، تبیین مقولهٔ فهم، فهم دینی و نیز عوامل مؤثر بر تنوع آن در مواجههٔ اهل شریعت با تجدد سیاسی در عصر مشروطیت است. روش پژوهش حاضر مبتنی بر نظریات هرمنوتیکی فهم و به‌ویژه نظریهٔ هرمنوتیکی هرش درباره امکان فهم و تفسیر معتبر است. تأثیر فهم دینی اهل شریعت از دو عامل روش فقهی (معطوف به نحوه مواجههٔ زبان‌شناختی اهل شریعت با سنت دینی) و نیز موضوع‌شناسی (معطوف به شناخت موضوع مورد تأمل) در فرآیند استنباط حکم شرعی، تعدد و تکثر فهم دینی آنان را موجب می‌شود. توجه به نسبت فقه و سیاست به ­مثابه دغدغه‌ای سودمند و ضروری در آثار متعددی، پیگیری شده ­است اما مسئلهٔ فهم دینی و مناسبت با تجدد سیاسی در عصر مشروطیت، منظری است که کمتر مورد­توجه قرار ­ست. چنین دغدغه‌ای درکی مناسب از تنوع فهم دینی درباره تجدد سیاسی و امکان قضاوت درباره آن که در تدوین استراتژی مناسب برای تحولات آتی کشور ضروری است فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Religious Understanding; A Horizon in the Reception of Shariah Scholars Regarding Political Modernity in the Constitutional Era

نویسندگان English

Seyed Mehdi Sadatinejad 1
Mehdi Shamlou 2
1 Assistant Professor of Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran.
2 PhD student in Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran.
چکیده English

The Constitutional Movement’s victory and the establishment of a rule-based order generated deep tensions among jurists whose interpretations of the Sharʿ and constitutional governance diverged significantly. The widening gap between distinct hermeneutic orientations—rooted respectively in differing readings of the religious tradition and the rationality of political modernity—intensified with the adoption of the Constitution, preventing any settlement of these disputes. Jurists’ positions during this period were not simple reiterations of inherited norms; rather, they expressed interpretive reconstructions of the tradition shaped by specific jurisprudential premises and methodological choices. Their reasoning, directed toward responding to emerging political circumstances, relied on distinctive principles of legal theory and modes of engaging the canonical texts. This interpretive posture formed the basis of their conceptualization of political authority in the modern era. This study analyzes the category of understanding—especially religious understanding—and the factors producing its plurality in jurists’ encounter with political modernity during the Constitutional era. Drawing on hermeneutic theories and particularly Hirsch’s account of valid interpretation, the study argues that the diversity of religious understanding stems from two core elements within the process of legal derivation: the methodological framework of jurisprudence and the identification of the subject under examination. While the relationship between jurisprudence and politics has received attention, the issue of religious understanding in relation to political modernity during this era remains underexplored. Addressing this lacuna clarifies the multiplicity of religious interpretations of political modernity and provides a foundation for assessing these understandings in ways that can inform strategic approaches to future political transformations.

کلیدواژه‌ها English

nderstanding
religious understanding
foundations of the Shar
political modernity
Constitutional era
meta-understanding
- اشمیت، لارنس­کی، درآمدی بر فهم هرمنوتیک. ترجمهٔ بهنام خداپناه. تهران: ققنوس، 1395.
- بلایشر، ژوزف، گزیده هرمنوتیک معاصر. ترجمهٔ سعید جهانگیری. آبادان: نشر پرسش، 1380.
- پالمر، ریچارد ا، علم هرمنوتیک، نظریه تأویل در فلسفه‌های شلایماخر، دیلتای، هایدگر و گادامر. ترجمهٔ محمد­سعید حنایی­کاشانی. تهران: هرمس، 1377.
- خراسانی، محمد­کاظم، کفایه الاصول. بیروت: مؤسسه آل­البیت لاحیاء التراث، 1412 ق.
- دستال. رابرت، فکر آورد، گادامر و دیویدسن. در گئورگ گادامر، دانالد دیویدسن و دیگران. ترجمهٔ مجتبی درایتی. تهران: شب‌خیز، 1397.
- ریکور، پل، زندگی در دنیای متن. ترجمهٔ بابک احمدی. تهران: نشر مرکز، 1393.
- سروش، عبدالکریم، قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: انتشارات صراط، 1370.
- طباطبایی، سید­جواد، تأملی درباره ایران. تبریز: ستوده. 1386.
- علیپور، مهدی، حسنی، سید­حمید­رضا، پارادایم اجتهادی دانش دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1389.
- فیرحی، داوود، آستانه تجدّد در «شرح تنبیه الامه و تنزیه المله». تهران: نی، 1394.
- کدیور، محسن، سیاست‌نامه خراسانی. تهران: کویر، 1385.
- کرمانی، ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان. به اهتمام علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1357.
- کوزنزهوی، دیوید، حلقه انتقادی. ترجمهٔ مراد فرهادپور، تهران: انتشارات گیل، 1371.
- مبلغی، عبدالمجید، سیر تطور هویت‌یابی شیعیان تا پایان مکتب شیعی بغداد. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1398.
- مجتهد­شبستری، محمد، هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: انتشارات طرح نو. 1381.
- مختاری، محمدحسین، هرمنوتیک: معنا و زبان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و تهران، انتشارات سمت، 1397.
- مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، جلد دوم، نجف: دارالنعمان، 1386 ق.
- ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات علمی، 1363.
- میراحمدی، منصور، اسلام و دموکراسی مشورتی. تهران: نشر نی، 1384.
- ____________، اندیشه سیاسی آخوند خراسانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1390.
-  ____________، فقه سیاسی، تهران: انتشارات سمت، 1399.
 -نائینی، محمدحسین، تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله. به کوشش سید­محمود طالقانی، تهران: شرکت انتشار، 1378.
- نوری، شیخ­فضل­اللّه، تذکره الغافل و ارشاد الجاهل، در غلامحسین زرگری‌نژاد، رسائل مشروطیت. تهران: کویر، 1374.
- هرش، اریک دونالد، اعتبار در تفسیر. ترجمهٔ محمد­حسین مختاری، تهران: حکمت، 1395.
- وحدت، فرزین، رویارویی فکری ایرانیان با مدرنیت. ترجمهٔ مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس، 1382.
- واینسهایمر، جوئل، هرمنوتیک فلسفی و نظریه ادبی. ترجمهٔ مسعود علیا، تهران: ققنوس، 1381.
- Gadamer, H.-G. (1989). Truth and method. New York: Seabury Press.